Το σημαντικό μήνυμα είναι διπλό: οι περισσότερες τέτοιες αντιδράσεις είναι διαχειρίσιμες, ιδίως όταν αναγνωρίζονται έγκαιρα, και ο ρόλος του ασθενούς στην έγκαιρη αναφορά συμπτωμάτων είναι καθοριστικός. Στο άρθρο αυτό εξηγούμε τι είναι αυτές οι παρενέργειες, ποια όργανα αφορούν, πότε εμφανίζονται και πώς αντιμετωπίζονται.
Τι είναι οι ανοσολογικές ανεπιθύμητες ενέργειες
Τα φάρμακα ανοσοθεραπείας που χρησιμοποιούνται συχνότερα (οι αναστολείς των σημείων ανοσολογικού ελέγχου) «αίρουν τα φρένα» του ανοσοποιητικού συστήματος, ώστε αυτό να δράσει εναντίον του καρκίνου. Σε ορισμένους ασθενείς, το ενεργοποιημένο ανοσοποιητικό προκαλεί φλεγμονή και σε υγιείς ιστούς. Αυτή η φλεγμονή, ανάλογα με το όργανο που αφορά, δίνει και τα αντίστοιχα συμπτώματα.
Ο μηχανισμός αυτός είναι διαφορετικός από εκείνον της χημειοθεραπείας, γι’ αυτό και το είδος των παρενεργειών διαφέρει. Μπορεί δυνητικά να επηρεαστεί σχεδόν οποιοδήποτε όργανο, ορισμένα όμως πολύ συχνότερα από άλλα.
Πόσο συχνές και πόσο σοβαρές είναι
Ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών εμφανίζει κάποια ανεπιθύμητη ενέργεια κατά τη διάρκεια της ανοσοθεραπείας. Στην πλειονότητά τους είναι ήπιες έως μέτριες και αντιμετωπίζονται χωρίς μεγάλη δυσκολία· ένα μικρότερο ποσοστό ασθενών εμφανίζει σοβαρές αντιδράσεις που απαιτούν πιο εντατική αντιμετώπιση.
Η σοβαρότητα ταξινομείται συνήθως σε βαθμούς:
- Βαθμός 1 (ήπια): ελάχιστα συμπτώματα, δεν επηρεάζουν τις καθημερινές δραστηριότητες.
- Βαθμός 2 (μέτρια): τα συμπτώματα επηρεάζουν τις καθημερινές δραστηριότητες, αλλά είναι διαχειρίσιμα.
- Βαθμός 3 (σοβαρή): απαιτείται ιατρική παρέμβαση, συχνά νοσηλεία.
- Βαθμός 4 (απειλητική για τη ζωή): κρίσιμη κατάσταση που χρειάζεται άμεση αντιμετώπιση.
Καθοριστικό στοιχείο: η πλειονότητα των ανοσολογικών ανεπιθύμητων ενεργειών είναι αναστρέψιμες, εφόσον αναγνωριστούν και αντιμετωπιστούν έγκαιρα.
Ποια όργανα επηρεάζονται συχνότερα
Οι πιο συχνές αντιδράσεις αφορούν:
- Δέρμα: εξάνθημα και κνησμός (φαγούρα), από τις συχνότερες και συνήθως ήπιες εκδηλώσεις.
- Πεπτικό σύστημα: διάρροια και φλεγμονή του εντέρου (κολίτιδα).
- Ενδοκρινείς αδένες: διαταραχές του θυρεοειδούς (υπολειτουργία ή υπερλειτουργία), σπανιότερα της υπόφυσης ή των επινεφριδίων, και σε ορισμένες περιπτώσεις διαβήτης.
- Ήπαρ: φλεγμονή (ηπατίτιδα), που συχνά δεν δίνει συμπτώματα και εντοπίζεται σε εξετάσεις αίματος.
- Πνεύμονες: φλεγμονή (πνευμονίτιδα), με βήχα ή δύσπνοια.
Σπανιότερα, αλλά σοβαρότερα, μπορεί να επηρεαστούν η καρδιά (μυοκαρδίτιδα), οι νεφροί ή το νευρικό σύστημα. Αυτές οι καταστάσεις είναι σπάνιες, χρειάζονται όμως άμεση αναγνώριση και αντιμετώπιση.
Πότε εμφανίζονται
Δεν υπάρχει σταθερό χρονοδιάγραμμα. Οι ανοσολογικές ανεπιθύμητες ενέργειες μπορούν να εμφανιστούν οποιαδήποτε στιγμή κατά τη διάρκεια της θεραπείας, συχνά μέσα στις πρώτες εβδομάδες ή μήνες, ενώ ορισμένες μπορεί να προκύψουν και αργότερα, ακόμη και αφού έχει ολοκληρωθεί η ανοσοθεραπεία. Γι’ αυτό και η προσοχή στα συμπτώματα παραμένει σημαντική σε όλη τη διάρκεια της παρακολούθησης.
Πώς αντιμετωπίζονται
Ο ακρογωνιαίος λίθος της αντιμετώπισης είναι η έγκαιρη αναγνώριση. Η προσέγγιση εξαρτάται από τη σοβαρότητα:
- Ήπιες αντιδράσεις: συχνά αντιμετωπίζονται υποστηρικτικά, χωρίς να χρειαστεί διακοπή της θεραπείας, με στενή παρακολούθηση.
- Μέτριες έως σοβαρές: χρησιμοποιούνται κορτικοστεροειδή, τα οποία «καταστέλλουν» την υπερβολική ανοσολογική αντίδραση, ενώ η ανοσοθεραπεία μπορεί να διακοπεί προσωρινά.
- Σοβαρές ή ανθεκτικές: μπορεί να χρειαστούν πρόσθετα ανοσοκατασταλτικά φάρμακα και νοσηλεία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η ανοσοθεραπεία διακόπτεται οριστικά.
Ορισμένες ενδοκρινικές διαταραχές (π.χ. του θυρεοειδούς) αντιμετωπίζονται με ορμονική υποκατάσταση, η οποία ενδέχεται να χρειαστεί για μεγάλο διάστημα. Σε κάθε περίπτωση, η αγωγή και ιδιαίτερα η σταδιακή διακοπή των κορτικοστεροειδών γίνεται πάντα υπό την καθοδήγηση του θεράποντος ογκολόγου, ποτέ αυθαίρετα.
Ο ρόλος του ασθενούς: έγκαιρη αναφορά συμπτωμάτων
Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο. Πριν την έναρξη της θεραπείας, ο ασθενής ενημερώνεται για τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες. Κατά τη διάρκεια της αγωγής, κάθε νέο ή επιδεινούμενο σύμπτωμα, ακόμη κι αν φαίνεται ασήμαντο, πρέπει να αναφέρεται άμεσα στην ογκολογική ομάδα. Η έγκαιρη αναφορά επιτρέπει την ταχεία αντιμετώπιση και αποτρέπει την επιδείνωση. Οι σελίδες για τη διαχείριση των συμπτωμάτων και την υποστήριξη κατά τη διάρκεια της θεραπείας περιγράφουν πώς λειτουργεί αυτή η υποστήριξη.
Ο ρόλος του Παθολόγου-Ογκολόγου
Ο Παθολόγος-Ογκολόγος παρακολουθεί τον ασθενή, αναγνωρίζει και αξιολογεί τη σοβαρότητα των αντιδράσεων, καθορίζει τη θεραπεία τους και αποφασίζει αν και πότε θα διακοπεί ή θα συνεχιστεί η ανοσοθεραπεία. Πρόκειται για μια συνεχή ισορροπία ανάμεσα στο όφελος της θεραπείας και στη διαχείριση των παρενεργειών, εξατομικευμένη για κάθε ασθενή.
Συχνές Ερωτήσεις
Πόσο συχνές και πόσο σοβαρές είναι οι παρενέργειες της ανοσοθεραπείας;
Ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών εμφανίζει κάποια ανεπιθύμητη ενέργεια, αλλά οι περισσότερες είναι ήπιες έως μέτριες. Ένα μικρότερο ποσοστό εμφανίζει σοβαρές αντιδράσεις. Η πλειονότητα είναι αναστρέψιμες όταν αντιμετωπίζονται έγκαιρα.
Πότε εμφανίζονται;
Δεν υπάρχει σταθερός χρόνος. Μπορεί να εμφανιστούν οποτεδήποτε, συχνότερα τις πρώτες εβδομάδες ή μήνες, αλλά μερικές φορές και μετά το τέλος της θεραπείας.
Είναι αναστρέψιμες;
Στην πλειονότητά τους, ναι, εφόσον αναγνωριστούν και αντιμετωπιστούν έγκαιρα. Ορισμένες ενδοκρινικές διαταραχές μπορεί να χρειαστούν μακροχρόνια ορμονική υποκατάσταση.
Πότε πρέπει να επικοινωνήσω με τον γιατρό μου;
Αμέσως, για κάθε νέο ή επιδεινούμενο σύμπτωμα, ακόμη κι αν φαίνεται μικρό. Η έγκαιρη αναφορά είναι ο σημαντικότερος παράγοντας για την ασφαλή αντιμετώπιση.
Διαφέρουν από τις παρενέργειες της χημειοθεραπείας;
Ναι. Επειδή ο μηχανισμός δράσης είναι διαφορετικός, το είδος των παρενεργειών διαφέρει. Οι ανοσολογικές ανεπιθύμητες ενέργειες οφείλονται σε φλεγμονή που προκαλεί το ενεργοποιημένο ανοσοποιητικό σύστημα.
Θα χρειαστεί να διακόψω την ανοσοθεραπεία;
Όχι απαραίτητα. Οι ήπιες αντιδράσεις συχνά αντιμετωπίζονται χωρίς διακοπή. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις η θεραπεία μπορεί να διακοπεί προσωρινά ή, σπανιότερα, οριστικά. Την απόφαση τη λαμβάνει ο θεράπων ογκολόγος.
Σχετικά με τον Δρ. Μαρίνο Τσιατά
Ο Δρ. Μαρίνος Τσιατάς είναι Παθολόγος-Ογκολόγος με διεθνή εμπειρία στην ανοσολογία και την ανοσοθεραπεία του καρκίνου. Στην Athens Cancer Clinic εστιάζει στην εξατομικευμένη αντιμετώπιση του καρκίνου, με έμφαση στην ασφαλή εφαρμογή της ανοσοθεραπείας και στην έγκαιρη αναγνώριση και διαχείριση των ανεπιθύμητων ενεργειών της. Μπορείτε να δείτε αναλυτικά το βιογραφικό του.
Αν βρίσκεστε σε ανοσοθεραπεία και έχετε απορίες για τις παρενέργειες, ή επιθυμείτε μια δεύτερη γνώμη για τη θεραπεία σας, μπορείτε να επικοινωνήσετε με την κλινική.
Πηγές
- Brahmer JR, et al. Management of immune-related adverse events in patients treated with immune checkpoint inhibitor therapy: American Society of Clinical Oncology Clinical Practice Guideline. J Clin Oncol. 2018;36(17):1714-1768.
- Haanen JBAG, et al. Management of toxicities from immunotherapy: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2017;28(suppl 4):i119-i142.
- Puzanov I, et al. Managing toxicities associated with immune checkpoint inhibitors: consensus recommendations from the SITC Toxicity Management Working Group. J Immunother Cancer. 2017;5:95.
Σημείωση: Το παρόν άρθρο έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί ιατρική γνωμάτευση, διάγνωση ή υποκατάστατο της συμβουλής του θεράποντος ιατρού. Για οποιαδήποτε απόφαση σχετικά με τη διάγνωση, τη θεραπεία ή τη φαρμακευτική αγωγή, απευθυνθείτε στον ιατρό σας.
